Bookmarks

Hiện có 28 khách Trực tuyến
Bản quyền trong chia sẻ tài liệu của Trung tâm Học liệu trường Đại học Cần Thơ với các thư viện trường Đại học và Cao đẳng vùng Đồng bằng Sông Cửu Long In Email

Vấn đề bản quyền trong số hóa tài liệu và chia sẻ tài liệu là một trong những vấn đề cấp thiết nhất được Trung tâm Học liệu của trường Đại học Cần Thơ (TTHLĐHCT) quan tâm. Trường ĐHCT là một trong các trường đại học lớn của cả nước và là trường đại học lớn nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Trường ĐHCT hiện tại có trên 50.000 sinh viên và học viên Sau đại học, do đó nhu cầu khai thác tài liệu phục vụ cho học tập và nghiên cứu rất cao. Bên cạnh đó, trường ĐHCT còn có các trường liên kết đào tạo trong cụm điểm ĐBSCL, tuy nhiên các trường đại học, cao đẳng này có nguồn tài liệu còn rất thấp nên mong muốn được chia sẻ nguồn tài nguyên thông tin với trường ĐHCT để đáp ứng nhu cầu tham khảo tài liệu của giảng viên và sinh viên trường. Do đó, TTHLĐHCT đang đứng trước những khó khăn to lớn về vấn đề bản quyền trong việc chia sẻ tài liệu với các trường khác trong vùng.

TTHLĐHCT đã thực hiện dự án số hóa tài liệu từ năm 2007 và hiện tại đã tạo ra 10 bộ sưu tập tài liệu số với trên 36.000 tài liệu (Trung tâm Học liệu, 2014). Bộ sưu tập tài liệu số chú trọng nhiều đến việc lưu giữ các tài liệu xám của trường – đó là giáo trình ĐHCT, luận văn-luận án sinh viên-thạc sĩ và nghiên cứu sinh. Việc số hóa và lưu giữ này cũng được tuân thủ Quyền tác giả (QTG) nghiêm ngặt, như sinh viên-học viên trước khi ra trường có cam kết nộp lại luận văn-luận án phục vụ như nguồn tài liệu tham khảo cho các thế hệ tiếp theo. Do đó, trường có Quyền tài sản trong việc quyết định các nguồn tài liệu này. Quyền tài sản ở đây còn có cơ sở là khi sinh viên – học viên thực hiện luận văn - luận án có sử dụng đến cơ sở vật chất của trường, có tham khảo nguồn tài liệu của trường và người hướng dẫn đó là giảng viên của trường. Cùng với cam kết của tác giả và Quyền tài sản, trường ĐHCT được phép lưu giữ các nguồn tài liệu xám này để phục vụ cho mục đích nghiên cứu. Riêng Giáo trình ĐHCT là do trường yêu cầu giảng viên viết và có trả phí cho họ và tác giả cũng cam kết phục vụ Giáo trình (kể cả Giáo trình được số hóa) cho mục đích học tập và tham khảo của trường. Theo Luật sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi bổ sung năm 2009 (2013), tại Điều 25 có quy định Thư viện được phép sao chép tác phẩm để lưu trữ trong thư viện với mục đích nghiên cứu. Dựa theo Điều này thì TTHLĐHCT cũng thực hiện việc số hóa một số sách tham khảo thông thường – xem như tạo ra một bản sao nhưng ở dạng số để phục vụ mục đích nghiên cứu trong thư viện. Như vậy, chiếu theo Điều 25 này thì TTHLĐHCT không vi phạm bản quyền (do Điều 25 chưa quy định rõ là bản sao phải ở dạng in ấn hay điện tử). Tuy nhiên, việc chia sẻ tài liệu với các thư viện các trường có hợp tác với ĐHCT thì TTHLĐHCT cân nhắc rất kĩ lưỡng. Trước đây, TTHLĐHCT có hỗ trợ tài khoản đọc tài liệu số cho một số giảng viên các trường Cao đẳng Cộng đồng (CĐCĐ) Cà Mau, CĐCĐ Đồng Tháp, CĐCĐ Vĩnh Long, ĐH Tiền Giang nhằm hỗ trợ cho công tác nghiên cứu của các trường này. Về mặt kỹ thuật TTHLĐHCT chỉ cung cấp tài khoản cho bạn đọc của TTHL và giảng viên các trường có liên kết đào tạo với trường ĐHCT để truy cập trang Tài liệu số (bao gồm tài liệu xám) của TTHL. Trang Tài liệu số này chỉ cho đọc tài liệu trực tuyến, không cho phép người dùng tải cũng như in hay chia sẻ tài liệu với bất kì ai. Ngoài ra, TTHLĐHCT còn ứng dụng công nghệ Thủy vân số (digital watermaking) cho từng tài liệu xám của trường. Các biện pháp kỹ thuật này được thực hiện để hạn chế đến mức tối đa việc vi phạm bản quyền, đặc biệt là khi trong môi trường điện tử thông tin dễ phân phối và chia sẻ. Bên cạnh đó, tại Điều 8 (Chính sách của nhà nước về sở hữu trí tuệ) của Luật sở hữu trí tuệ có quy định: “Khuyến khích, thúc đẩy hoạt động sáng tạo, khai thác tài sản trí tuệ nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân”, dựa theo Điều này thì TTHLĐHCT chia sẻ nguồn tài liệu xám để hỗ trợ mục đích nghiên cứu của các trường CĐ, ĐH có liên kết với trường ĐHCT thì TTHLĐHCT không vi phạm bản quyền. Đó là TTHLĐHCT hỗ trợ việc khai thác bình thường tài sản trí tuệ cho mục đích nghiên cứu chứ không phải mục đích thương mại, phục vụ cho việc phát triển dân trí và nghiên cứu khoa học của vùng ĐBSCL vốn từng được xem là vùng trũng của cả nước. Đây cũng là mục tiêu của nhà nước, và cũng là sứ mệnh của trường ĐHCT và TTHLĐHCT - đó là phục vụ cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập của trường và học tập suốt đời của người dân vùng ĐBSCL (Đại học Cần Thơ).

Hiện tại, TTHLĐHCT cũng tranh thủ được sự hợp tác với thư viện của trường Đại học Alberta, Canada. Trong khuôn khổ hợp tác quốc tế thì trường ĐH Alberta cũng là đối tác của trường ĐHCT. Do đó, việc hợp tác giữa TTHLĐHCT và thư viện Alberta dễ dàng hơn. Trong năm đầu hợp tác thư viện Alberta chia sẻ tài liệu với TTHLĐHCT qua hệ thống Liên thư viện của Alberta. Cụ thể bạn đọc của trường ĐHCT được phép yêu cầu các bài báo trong các tạp chí học thuật của thư viện Alberta qua hệ thống Liên thư viện của Alberta. Hiện tại thư viện Alberta đã mua quyền sử dụng các cơ sở dữ liệu tạp chí học thuật và chi phí đã được trả cho nhà cung cấp nên vấn đề bản quyền vẫn được bảo đảm. Các năm tiếp theo TTHLĐHCT phải đóng góp một phần chi phí để thư viện Alberta có thêm khoảng đóng góp cho phí bản quyền. Trong các hợp đồng ký kết với nhà cung cấp thì thư viện Alberta được phép đưa các nguồn cơ sở dữ liệu vào hệ thống mượn Liên thư viện. Do đó, đây cũng là căn cứ pháp lý để thư viện Alberta thực hiện dịch vụ mượn Liên thư viện nhưng vẫn bảo đảm bản quyền cho các nguồn tài liệu. Thư viện Alberta cũng nghiêm ngặt tuân thủ bản quyền khi không cho phép tham khảo sách điện tử, kỷ yếu hội nghị, luận án qua dịch vụ Liên thư viện với TTHLĐHCT. TTHLĐHCT cũng cam kết với thư viện Alberta là không sử dụng nguồn tài liệu qua dịch vụ Liên thư viện để xây dựng thành bộ sưu tập cho riêng mình để tránh va chạm các vần đề về bản quyền. Nói chung, việc hợp tác với thư viện Alberta là một hoạt động quan trọng để TTHLĐHCT học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm quý báu về việc thực thi bản quyền trong việc chia sẻ tài liệu với các thư viện khác, nhất là trong lúc các thư viện tại Việt Nam nói chung hay TTHLĐHCT nói riêng chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng và chưa có những chính sách hiệu qua cho việc hợp tác – chia sẻ tài liệu giữa các thư viện.

Theo tình hình thực tế ngày nay thì các trường đại học ở các nước như Úc, Anh, Mỹ, các nước châu Âu,.. đã cho truy cập miễn phí nhiều tài liệu xám của trường họ. Đặc biệt, các tài liệu xám này đều có những cảnh báo rõ ràng về Bản quyền nhằm nhắc nhở và cảnh báo người sử dụng tuân thủ Luật bản quyền khi tham khảo nguồn thông tin. Đó là, người sử dụng cần trích dẫn rõ xuất xứ của tài liệu và tránh đạo văn khi tham khảo các nguồn tài liệu đó. Việc cho truy cập miễn phí các nguồn tài liệu xám một phần cũng vì sự cạnh tranh trong công tác nghiên cứu khoa học ở các trường. Tức là trường nào có nhiều công trình nghiên cứu khoa học có chất lượng và các công trình nghiên cứu được tham khảo và trích dẫn nhiều thì chỉ số ảnh hưởng và nghiên cứu của trường được tăng cao. Đây cũng là một trong các yếu tố ảnh hưởng đến vị trí xếp hạng của một trường đại học trên thế giới. Xét về khía cạnh khác thì công trình nghiên cứu của các tác giả sẽ không bị lãng phí khi tài sản trí tuệ của mình được nhiều người biết đến, số lượt trích dẫn và chỉ số ảnh hưởng được tăng cao (University of Technology Sydney), được tham khảo với sự tôn trọng QTG và công trình nghiên cứu của họ còn có tính chất rất quan trọng giống như kim chỉ nam cho các nghiên cứu tương lai.

Tóm lại, đã đến lúc các thư viện Việt Nam cần thay đổi để hội nhập với xu thế phát triển của các thư viện trên thế giới. Việc nghiên cứu các mô hình hợp tác chia sẻ tài liệu hoặc mượn liên thư viện trên thế giới là rất cần thiết đối với hệ thống thư viện Việt Nam. Chúng ta có thể thí điểm dịch vụ mượn liên thư viện hoặc chia sẻ tài liệu ở những cụm nhỏ, khi mô hình nhỏ thành công chúng ta sẽ nhân rộng mô hình này cho các vùng lân cận và cho cả nước. Tuy nhiên để hoạt động này được thực hiện một cách hiệu quả thì việc thực hiện Luật bản quyền và Luật sở hữu trí tuệ trong các thư viện và trong các mô hình hợp tác chia sẻ/mượn tài liệu liên thư viện là vô cùng quan trọng. Các thư viện cần nhận thức đúng đắn tầm quan trọng của Luật bản quyền và tích cực tham gia xây dựng và bảo vệ Luật bản quyền, hướng dẫn và tuyên truyền đến người sử dụng để thông tin được khai thác một cách hợp lý, hợp pháp và hiệu quả nhất.

 

Tài liệu tham khảo

Đại học Cần Thơ [2014]. Giới thiệu – Tầm nhìn – Sứ mệnh.

NXB Chính trị Quốc gia - Sự thật (2013). Luật sở hữu trí tuệ năm 2005: được sửa đổi, bổ sung năm 2009. Hà Nội, Việt Nam: NXB Chính trị Quốc gia - Sự thật.

Trung tâm Học liệu (2014). Báo cáo tổng kết năm học 2013 -2014 và định hướng hoạt động năm 2014 – 2015.

University of Technology Sydney [2014]. Copyright UTS Library. Truy cập từ http://epress.lib.uts.edu.au/research/handle/10453/19979

 

Ths. Nguyễn Thị Kim Tri

Trung tâm Học liệu – Đại học Cần Thơ